Đan quạt lá cọ và những bài học cuộc sống

Đã gần một tháng kể từ chuyến đi, nhưng mỗi lần phe phẩy chiếc quạt lá cọ đan thủ công này, tôi lại nhớ đến lời bài hát thiếu nhi “Đi học”: “Cọ xoè ô che nắng, râm mát đường em đi”. Lần này tôi về bản Hoa Tiến, khác với những chuyến đi ngắn ngày trước đó, vốn có phần gấp gáp, tôi ở lại gần một tuần. Bên cạnh các trải nghiệm nhuộm tự nhiên, thêu và dệt được thực hiện chậm rãi cùng cô Bích, cô còn giới thiệu chú Lường hướng dẫn chúng tôi đan quạt lá cọ. Anais và Anne Laure, hai bạn tham gia cùng, và tôi đều chưa từng làm việc này nên rất háo hức.

Công đoạn chuẩn bị kéo dài vài ngày. Chú Lường phải đi tìm những chiếc lá cọ không quá non cũng không quá già, tức là lá chưa xòe hẳn, còn hơi khép. Loại lá này còn độ dẻo, gân chưa quá xơ, màu xanh vừa hoặc bắt đầu ngả xanh vàng nhẹ. Sau đó, chú tách lá, chỉ giữ phần gân và một ít phiến lá, rồi phơi dưới nắng nhẹ cho đến khi chuyển sang màu vàng ngà, vẫn giữ được độ mềm để uốn và đan. Chú Lường chỉ mang sang những lá cọ đã khô nên chúng tôi chưa hình dung được lá tươi trông như thế nào. Bất ngờ, cô Bích phóng xe đi. Tôi chưa biết cô đi đâu, thì ra cô đi tìm lá cọ tươi về cho chúng tôi xem. Cô làm việc gì cũng nhanh gọn, và việc gì cô cũng tìm ra cách. Khi cầm chiếc lá cọ che trên đầu, tôi nhớ đến bài “Đi học”, rồi cùng cô Hoa đang dệt vải bên cạnh khe khẽ ngân nga. Vừa làm vừa hát, không khí rất vui vẻ.

Chú Lường là người cẩn thận, tỉ mỉ, chăm chút từng chi tiết. Ban đầu, chú uốn nan để tạo khuôn và đan những sợi đầu tiên để cố định, để chúng tôi tiếp tục phần sau dễ hơn, vì chú lo chúng tôi chưa quen sẽ làm hỏng nan. Tuy nhiên, chúng tôi đều muốn tự học làm từ đầu, nên chú làm mẫu rồi mọi người làm theo. Nhìn thì tưởng chỉ là đan lên đan xuống, nhưng khi tự làm mới biết cần có sức khỏe để giữ chắc phần chân, còn tay uốn nan phải không quá chặt cũng không quá lỏng. Ngồi một lúc, ai cũng đau lưng mỏi gối. Các bạn nước ngoài không ngồi xổm được nên liên tục đổi tư thế, cho đến khi chúng tôi kê thêm một chiếc ghế đẩu thấp.

Chiều của các nan cần thống nhất, tức là phần gân và phần lá phải chạy theo cùng một hướng. Lúc đầu chúng tôi không để ý, nên có nan gân nằm bên phải, có nan gân nằm bên trái. Đan như vậy vẫn được, nhưng sản phẩm sẽ không đẹp bằng. Chú nói: “Không làm thì thôi, chứ đã làm là phải đẹp. Không thì người ta lại bảo ông này trông đâu đến nỗi, sao làm cái quạt không chỉn chu.” Tôi rất khâm phục thái độ ấy: chú không làm thì thôi, còn đã làm thì làm đến nơi đến chốn. Chú kể: “Hồi đầu mới làm, chú làm đi làm lại, không đẹp thì bỏ, cho đến khi đẹp mới thôi. Quạt này bán chẳng bõ công, nên chú chỉ làm để tặng.” Quả thật, có chỉn chu ở việc nhỏ thì những việc sau mới chỉn chu được. Rồi chú pha trò bằng một câu hát nói về chuyện giận mà vẫn thương, và không chịu nổi khi người mình thương đi sai đường. Vậy nên đừng đi sai đường, hãy chọn một con đường và đi cho đúng. Chúng tôi lại vừa làm vừa hát, không khí rất vui vẻ.

Khi đã đan đúng chiều, Anais đan quá chặt còn tôi đan quá lỏng. Chú nhận xét rằng có người siết mạnh đến mức cong cả chiếc quạt. Anais nói với tôi: “Có lẽ do tay tôi khỏe, quen làm đồ da nên phải siết chặt. Tôi cũng hay căng gồng quá.” Còn tôi đáp: “Tôi thì ngược lại, quen thả lỏng, hơi thiếu kỷ luật. Chúng ta bù trừ cho nhau là đẹp.” Chú nói với tôi: “Cháu cần siết chặt hơn, không thì nhiều lỗ hổng. Phần cạnh của cháu đang leo núi, sắp lên tới đỉnh Fansipan rồi.” Sau đó chú giúp tôi bo lại phần cạnh cho chắc. Nếu phần đỉnh quá cao, các nan sẽ không đủ độ dài để thắt nút vào thân. Về việc thắt nút, cũng không cần quấn quá nhiều, vừa phải là đủ, vì quấn nhiều lại kém chắc, và luôn phải đúng chiều, không sai đường.

Chỉ với việc đan một chiếc quạt lá cọ mà tôi rút ra được nhiều bài học cuộc sống: làm việc gì cũng cần chỉn chu, lúc cần siết thì phải siết, lúc cần buông thì phải buông. Khi hoàn thành, chú khen chúng tôi làm lần đầu như vậy là tốt, vì lúc chú mới học cũng chỉ làm được đến thế. Mỗi người có một lỗi riêng, một độ méo mó, chặt lỏng riêng, nên nhìn là nhận ra ngay quạt của ai. Anne Laure gọi đó là “dấu ấn cá nhân”. Đó cũng chính là điều làm nên giá trị của đồ thủ công.